Çelik Merdiven Modelleri: Önce Basamağı Hesaplayın, Sonra Taşıyıcıyı Seçin

Asansörü olmayan, kat yüksekliği 2,80 m olan iki katlı bir villa düşünün. Merdivenin kaç basamak olacağını ve planda ne kadar yer kaplayacağını, hangi çelik modeli seçerseniz seçin, iki sayı belirler: yönetmeliğin izin verdiği en yüksek basamak yüksekliği ve basamak derinliği formülü. Model kataloğuna bakmadan önce bu hesabı yapmak, "merdiven sığmıyor" sürprizini keşiften önce yakalamanın en ucuz yoludur.

Çelik merdiven modelleri neye göre ayrılır?

Çelik merdiven, basamakları ve yükü taşıyan iskeleti çelik profil ya da saçtan oluşan merdivendir. Modeller iki ayrı soruya göre ayrılır. Birincisi iskeletin biçimidir: yükü iki yan kiriş mi, tek orta kiriş mi, duvar mı, merkez direk mi taşıyor? İkincisi basamağın dolgusudur: sac, ızgara, cam, ahşap ya da mermer kaplama.

Katalog sayfaları genellikle ikisini karıştırıp tek fotoğraf sırasına dizer. Oysa ikisi birbirinden bağımsız seçilir; aynı iskelete cam da, ahşap da oturabilir. Üstelik ikisinden de önce gelen bir üçüncü karar var: ölçü.

Önce basamak hesabı: 2,80 m kat yüksekliği örneği

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 31. maddesi basamak ölçülerini şöyle sınırlar:

• Basamak yüksekliği asansörü olmayan binalarda 16 cm'den, asansörlü binalarda 18 cm'den fazla olamaz.
• Basamak genişliği (derinliği) 2a + b = 60 ila 64 formülüyle bulunur; a yükseklik, b genişliktir ve genişlik 27 cm'den az olamaz.
• Basamak uçları çıkıntısız, yani damlalıksız olmak zorundadır.
• Konutlarda bağımsız bölüm içindeki merdiven kolu 1,00 m'den dar olamaz.
• Yüksekliği 1,80 m'den az olan merdiven altları kapatılır.

Villada asansör olmadığı için sınır 16 cm'dir ve hesap şöyle gider. (Asansörlü bir apartmanın dubleks dairesinde sınır 18 cm olur, sonuç değişir.) 2,80 ÷ 0,16 = 17,5 olduğundan en az 18 yükseklik gerekir. 2,80 ÷ 18 ≈ 15,6 cm basamak yüksekliği çıkar. Formülde a = 15,6 yerine konunca b, 28,9 ile 32,9 cm arasında kalır. Basamak derinliğini 30 cm alırsanız 17 basamak tablası yaklaşık 5,1 m yatay uzunluk ister; kol genişliği 1,00 m'den az olamayacağı için planda en az 1,00 × 5,1 m'lik bir koridor da ayırmanız gerekir.

Peki bu 5 metre yoksa? O zaman dönüşlü bir plan ya da sahanlıklı iki kollu düzen devreye girer. Hangisi seçilirse seçilsin, yukarıdaki sınırlar değişmez; model, bu ölçülere sığacak şekilde seçilir.

Dört taşıyıcı model

İki yan kirişli merdiven. Basamaklar iki kirişin arasına ya da üstüne oturur. Yük iki hat üzerinden aşağı iner, bu yüzden en az "sürpriz" çıkaran düzendir. Kirişler görünür olduğu için profil ölçüsü ve boya ya da kaplama kalitesi doğrudan estetiği belirler.

Tek orta kirişli merdiven. Basamaklar merdivenin ortasındaki tek bir kirişten konsol çıkar; kiriş genellikle kapalı kutu profildir. İnce ve hafif görünür, ama basamağı kirişe bağlayan her nokta kendi ucunda bir eğilme ve burulma taşır. Bu modelde kiriş kesiti ve basamak bağlantısının hesabı, görünüşten daha önemli bir kalemdir.

Duvara konsol bağlı merdiven. Basamaklar bir kenardan duvara ankrajlanır, diğer ucu serbesttir. Bu modelin tek şartı duvardır: ankrajın tutunacağı duvarın o yükü taşıyabildiği statik olarak teyit edilmelidir. Hafif bölme duvara asılan basamak, modelin değil duvarın hatasıdır.

Merkez direkli dönel merdiven. Basamaklar bir merkez direğin etrafında kama biçiminde döner. Az yer kaplar. Yönetmelik dengelenmiş (balansmanlı) basamaklar için en dar kenarda 10 cm, basamak ortasında 27 cm alt sınırı koyar; dönel merdivende de basamağın dar ucu ve ortası bu sınırlara göre kontrol edilir. Küçük plan avantajı yürüyüş konforunun bedeliyle gelir: basamağın dar ucu pratikte basılan yer değildir.

Bu dört model arasındaki seçim çoğu zaman plana göre değil duvara göre yapılır. Konsol modeli duvar elverdiğinde en hafif görüntüyü verir; duvar elvermiyorsa yan kirişli ya da tek kirişli model devreye girer.

Basamak dolgusu: sac, cam, ahşap, mermer

Aynı taşıyıcıya dört dolgu da gidebilir; farkı ağırlık ve yüzey belirler.

• Katlanmış sac hafiftir ve basamağın kendi taşıyıcısı olur; üstüne kaplama gelebilir.
• Cam basamak üzerine basılan camdır; Almanya'da DIN 18008-5 bu tür camın en az üç katmanlı lamine olmasını ister. Cam, milimetre başına yaklaşık 2,5 kg/m² ağırlığındadır; tabla kalınlığı arttıkça ağırlık aynı oranda artar. Kaymaya karşı yüzey işlemi ayrıca aranır.
• Ahşap ve mermer kaplama taşıyıcıya ek yük bindirir; konsol modelde bu yük ankraja kadar iner.
• Izgara dış mekânda su ve karı tutmadığı için tercih edilir.

Dolgu değişince taşıyıcı hesabı yeniden yapılır. Kaplamayı sonradan "mermer olsun" diye değiştirmek, kiriş seçildikten sonra yapılabilecek en pahalı değişikliklerden biridir.

Dış merdivende iki ek şart

Dış mekânda korumasız çelik paslanır. Dış merdivenlerde taşıyıcı genellikle sıcak daldırma galvanizle (TS EN ISO 1461) korunur ve üzerine boya sistemi uygulanır. İkinci şart su tahliyesidir: tabla üzerinde su ve kar tutmayan bir basamak biçimi, kayma riskini de azaltır. İkisi de teklifte açık yazılmalıdır; "dış mekân uygulaması" tek başına bir şart değildir.

Korkuluk merdivenin parçasıdır

Merdivenin her iki tarafında da korkuluk ve küpeşte yapılması gerekir; şart 31. maddede, ölçüler 38. maddede yer alıyor. Korkuluk yüksekliği, boşluk ve ankraj kararlarını alüminyum korkuluk yazısında ayrıca anlattık. YCS'nin merdiven ve korkuluk işlerinde alüminyum, cam ve çelik seçenekleri bulunuyor; çelik konstrüksiyon hizmetinde de merdiven ve basamaklar proje kapsamında yer alıyor. Çelik taşıyıcının yükü nasıl indirdiğini görmek için çelik konstrüksiyon nedir yazısındaki yük yolu anlatımı da yardımcı olur.

Teklifte merdiven için 6 satır

1. Kat yüksekliği, basamak sayısı, yükseklik ve genişlik: hesap teklifin ekinde mi? 2. Taşıyıcı modeli: yan kirişli, tek kirişli, konsol ya da dönel; profil ölçüsü. 3. Basamak dolgusu ve kalınlığı; cam ise lamine olup olmadığı ve kayma yüzeyi. 4. Duvara bağlantı: ankraj cinsi, hangi duvara ve statik teyit kimde? 5. Yüzey sistemi: boya mı, galvaniz mi; iç mi dış mı? 6. Korkuluk ve küpeşte: aynı teklifte mi, ayrı mı?

Bu altı satırın hepsi dolu olan bir teklif, iki farklı firmanın teklifini aynı çıtada karşılaştırmanıza yarar. Ölçü almak ve bu satırları yerinde netleştirmek için ücretsiz keşif isteyebilirsiniz.