Bir sosyal tesisin girişine kaplamalı bir kanopi yapılacak diyelim. Teklif istenince "çelik konstrüksiyon" yazan bir satır geliyor, yanında bir ağırlık ve bir rakam. Peki o satırın içinde ne var? Kanopi, sundurma ya da kış bahçesi taşıyıcısı isteyen biri için asıl soru şu: yük nereden gelir, hangi parçadan geçer, nerede biter?
Bu yazı çelik konstrüksiyonu tanımla başlıyor, sonra bir kanopinin yükünü çatıdan temele kadar adım adım izliyor. Sonunda teklifte sorulacak altı satır var.
Çelik konstrüksiyon nedir?
Çelik konstrüksiyon, taşıyıcı iskeletin çelik profillerden kurulduğu yapı sistemidir. Fabrikada kesilip kaynaklanan parçalar sahada bulonla ya da kaynakla birleştirilir; bu yüzden hızlı kurulur ve geniş açıklık geçebilir. Çatılar, spor alanları, hangarlar, depolar, sundurmalar, merdiven ve basamaklar bu sistemle yapılan işlerin başında gelir.
YCS'nin çelik konstrüksiyon işleri genellikle cephe ve kaplama işleriyle bütünleşik projelerde yer alır: akaryakıt istasyonu kanopileri, kış bahçesi taşıyıcıları, restoran ve sosyal tesis ek yapıları, korkuluk ve merdivenler. Projelendirme, imalat ve montaj tek elden yürütülür. Yani çelik çoğu zaman işin görünen yüzü değil, altındaki iskelettir; görünen yüzü dış cephe kaplaması ya da cam olur.
Bir kanopinin yükü hangi yoldan iner?
Taşıyıcı sistemi anlamanın en kolay yolu, yükü çatıdan başlayıp temele kadar izlemek. Her duraktaki parça bir öncekinin yükünü alır ve bir sonrakine aktarır. Zincirin tek halkası zayıfsa sistem o halkadan yenilir.
1. Kaplama
Yük, kaplamanın kendi ağırlığıyla, üstüne yağan karla ve rüzgârla başlar. Kaplama olarak kompozit panel, cam ya da sac seçilebilir; her birinin ağırlığı farklı olduğu için taşıyıcı seçimi kaplamadan önce bilinmek zorundadır. Alüminyum kompozit panel ile cam arasında metrekare başına ağırlık farkı büyüktür; "kaplamayı sonra seçeriz" demek taşıyıcıyı yeniden hesaplamak demektir.
2. Aşıklar
Aşıklar, kaplamanın oturduğu ince hatılardır. Yükü kaplamadan alıp ana kirişlere dağıtırlar. Aralıkları kaplamanın taşıyabileceği açıklığa göre seçilir.
3. Kiriş ya da çerçeve
Ana kirişler aşıkların yükünü alır ve kolonlara taşır. Kanopide çoğunlukla tek tarafı kolonda tutulmuş (konsol) ya da iki kolonlu çerçeve kullanılır. Açıklık büyüdükçe kesit büyür; bu, teklifteki ağırlık rakamının büyük kısmını açıklayan kalemdir.
4. Kolon
Kolon yükü aşağı indirir. Ancak kanopide yük yalnızca aşağı gelmez. Açık bir çatıda rüzgâr, çatıyı yukarı kaldıracak biçimde de etki edebilir. Yani kolon ve ankraj sistemi hem basma hem çekme kuvvetine göre düşünülmelidir.
5. Ankraj plakası ve temel
Zincirin son halkası kolonun tabanındaki plaka ve onu betona bağlayan ankraj bulonlarıdır. Kolon sağlam, temel sağlam olsa bile bu bağlantı yetersizse sistem tabandan oynar. Bu yüzden ankraj bulonunun cinsi, çapı ve betona gömülme boyu, çelik kesiti kadar önemli bir satırdır.
Aynı mantık kış bahçesi taşıyıcısında da geçerlidir: yük zinciri aynı, kaplama farklı. Kış bahçesi ve teras işlerinde taşıyıcı alüminyum ya da PVC de olabilir, çelik de; hangisinin seçileceği açıklığa ve yüke bağlıdır.
Çeliği neyle korursunuz?
Karbon çeliği nemli ortamda paslanır. Dış mekânda duran bir kanopinin ömrünü kesit değil, yüzey koruması belirler. İki yaygın yol var: sıcak daldırma galvaniz ve boya sistemi. Galvanizde parça çinko banyosuna daldırılır; boyada ise astar ve üst kat uygulanır. İkisi birlikte de kullanılabilir.
Korumanın düzeyi ortama göre seçilir. Boya sistemleri için ISO 12944 standardı ortamları korozyon sınıflarına ayırır; sıcak daldırma galvaniz için TS EN ISO 1461 geçerlidir. Teklifte "boyalı" yazması yetmez: kaç kat, hangi astar, galvaniz mi, kaynak bölgesinde ne yapılıyor diye sorulur.
Alüminyumla yan yana gelince
Çelik iskelet alüminyum kaplama ya da doğramayla birleştiğinde iki konu çıkar.
Genleşme. Alüminyum, çeliğe göre sıcaklıkla yaklaşık iki kat daha fazla uzar. Bu yüzden uzun bir alüminyum kaplama çelik iskelete sıkı sıkıya sabitlenmez; bağlantıda hareket payı bırakılır.
Temas. Çelik ve alüminyum doğrudan, nemli ortamda temas ederse galvanik korozyon riski doğar. Çözüm, iki metalin arasına yalıtkan bir conta ya da ara parça koymak ve bağlantı elemanlarını uyumlu seçmektir. Alüminyum korkuluk yazısında vida ve ankraj cinsinin ayrıca sorulmasının bir nedeni de budur.
Teklifte sorulacak 6 satır
Çelik konstrüksiyon teklifi çoğu zaman tek satır "toplam ağırlık × birim" olarak gelir. Karşılaştırma yapabilmek için şunların yazılı olması gerekir:
- Statik proje: Kim hazırlıyor, hangi kar ve rüzgâr yüklerini esas alıyor? Bu yükler ilgili standartlara (kar için TS EN 1991-1-3, rüzgâr için TS EN 1991-1-4) göre hesaplanır.
- Profil ve kesitler: Hangi profiller kullanılıyor, kolon ve kiriş kesitleri projeyle uyumlu mu?
- Bağlantılar: Kaynak mı bulon mu, hangi sınıf bulon?
- Ankraj: Plaka ölçüsü, ankraj bulonu cinsi ve çapı, beton sınıfı kimin sorumluluğunda?
- Yüzey koruma: Galvaniz mi boya mı, kaç kat, kaynak bölgeleri nasıl onarılıyor?
- Kaplama ve arayüz: Kaplama ağırlığı hesaba katılmış mı, alüminyumla temas noktalarında yalıtım var mı?
Çelik yapıların imalatı için TS EN 1090-2 standardı, yapının güvenilirlik ve sonuç düzeyine göre EXC1'den EXC4'e kadar dört yürütme sınıfı tanımlar. Sınıf projede belirtilmişse teklifin hangi sınıfa göre hazırlandığı yazılı olmalıdır.
Nereden başlamalı?
Önce kaplamaya ve açıklığa karar verin; çünkü taşıyıcı bunlardan türer. Sonra yer görülsün: zemin, temel durumu ve bağlanacağı mevcut yapı keşifte belli olur. Ankara'da kar ve rüzgâr yükü bölgeye göre değişeceği için ölçü ve yükler projeye göre kesinleştirilir. Kesin fiyat da bu yüzden keşiften önce verilmez; keşif için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.
/ Sık Sorulanlar
Çelik konstrüksiyon yalnızca çelik ev anlamına mı gelir?
Hayır. Çelik konstrüksiyon, taşıyıcı iskeletin çelik profillerden kurulduğu her yapıyı kapsar. Çatılar, depolar, hangarlar, sundurmalar, kanopiler, kış bahçesi taşıyıcıları, merdiven ve basamaklar bu kapsamdadır; çelik ev bunlardan yalnızca biridir.
Çelik konstrüksiyonun statik hesabını kim yapar?
Taşıyıcı sistemin hesabı yetkili bir mühendis tarafından hazırlanan statik projeyle yapılır. İmalat ve montaj bu projedeki kesitlere, kaynak ve bağlantı detaylarına göre yürütülür. Teklif aşamasında projenin kimden alınacağı ya da size ait projenin hangi yükleri esas aldığı açıkça yazılmalıdır.
Çelik konstrüksiyon paslanır mı, nasıl korunur?
Karbon çeliği nemli ortamda paslanır; bu yüzden yüzey koruması şarttır. Yaygın yöntemler sıcak daldırma galvaniz ve boya sistemleridir. Hangi korumanın seçileceği yapının dış mekânda mı içeride mi olduğuna, denize ya da endüstriyel ortama yakınlığına göre belirlenir ve teklifte ayrı satır olarak yazılmalıdır.